31/03/2026

Μια βαθιά ριζωμένη ανισότητα του ελληνικού κληρονομικού δικαίου επιχειρεί να θεραπεύσει το νέο νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης, εισάγοντας –για πρώτη φορά– ρυθμίσεις που αναγνωρίζουν, υπό προϋποθέσεις, δικαιώματα στον σύντροφο χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης.

Για δεκαετίες, το ισχύον πλαίσιο αντιμετώπιζε ως «ανύπαρκτη» μια κοινωνική πραγματικότητα που αφορά χιλιάδες ζευγάρια: τη σταθερή συμβίωση χωρίς τυπική νομική κατοχύρωση. Σε περίπτωση θανάτου, ο επιζών σύντροφος δεν είχε κανένα απολύτως δικαίωμα στην περιουσία του ανθρώπου με τον οποίο είχε μοιραστεί τη ζωή του – ακόμη κι αν η κοινή τους πορεία μετρούσε χρόνια ή και δεκαετίες. Έτσι, η κληρονομία μπορούσε να καταλήξει σε μακρινούς συγγενείς ή, ελλείψει αυτών, στο Δημόσιο.

Το ελληνικό κληρονομικό δίκαιο βασίζεται σε ένα αυστηρό σύστημα «τάξεων» κληρονόμων. Πρώτοι καλούνται οι κατιόντες (παιδιά και εγγόνια), ακολουθούν οι γονείς, τα αδέλφια και τα ανίψια, ενώ σε επόμενα επίπεδα εντάσσονται πιο μακρινοί συγγενείς, όπως παππούδες και ξαδέλφια. Ο σύζυγος συμμετέχει σε όλες αυτές τις τάξεις.

Ωστόσο, ο σύντροφος χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης θεωρούνταν μέχρι σήμερα τρίτος, χωρίς καμία απολύτως νομική υπόσταση. Το αποτέλεσμα ήταν συχνά σκληρό: άνθρωποι που είχαν οικοδομήσει κοινή ζωή βρίσκονταν ξαφνικά χωρίς καμία προστασία, ιδίως σε περιπτώσεις αιφνίδιου θανάτου.

Το νέο σχέδιο νόμου επιχειρεί να καλύψει αυτό το κενό, εισάγοντας για πρώτη φορά τη δυνατότητα κληρονομικής διαδοχής και για τον σύντροφο σε ελεύθερη ένωση. Πρόκειται για μια σημαντική, αλλά προσεκτικά σχεδιασμένη παρέμβαση, καθώς συνοδεύεται από αυστηρές προϋποθέσεις.

Κεντρικός όρος είναι η απουσία νομικά αναγνωρισμένης σχέσης. Δηλαδή, για να αποκτήσει δικαιώματα ο άτυπος σύντροφος, δεν πρέπει να υπάρχει σύζυγος ή σύντροφος με σύμφωνο συμβίωσης. Ακόμη και σε περιπτώσεις διάστασης χωρίς διαζύγιο, ο νόμιμος σύζυγος διατηρεί τα δικαιώματά του, αποκλείοντας τον άτυπο σύντροφο.

Το νομοσχέδιο θέτει ως βασική προϋπόθεση τη διάρκεια της σχέσης. Η συμβίωση πρέπει να έχει διαρκέσει τουλάχιστον τρία έτη πριν τον θάνατο, γεγονός που θα αποδεικνύεται ενώπιον δικαστηρίου μέσω στοιχείων όπως κοινή κατοικία, οικονομική συμβολή και γενικότερη εικόνα κοινής ζωής.

Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική εξαίρεση: αν το ζευγάρι έχει αποκτήσει κοινό παιδί, τότε η τριετία δεν απαιτείται. Η ύπαρξη τέκνου θεωρείται από μόνη της επαρκής ένδειξη ουσιαστικής και σταθερής σχέσης.

Η νέα ρύθμιση δεν εξισώνει πλήρως τον άτυπο σύντροφο με τον σύζυγο ή τους συγγενείς. Τα δικαιώματά του διαφοροποιούνται ανάλογα με το αν υπάρχουν άλλοι κληρονόμοι.

Σε περίπτωση ύπαρξης συγγενών, ο σύντροφος δεν λαμβάνει πλήρη κληρονομική μερίδα, αλλά αποκτά συγκεκριμένες μορφές προστασίας:

– Το λεγόμενο «εξαίρετο»: δικαίωμα σε κινητά αντικείμενα που σχετίζονται με την καθημερινή κοινή ζωή, όπως έπιπλα, οικιακός εξοπλισμός ή το κοινό αυτοκίνητο.

– Δικαίωμα παραμονής στην κατοικία: δυνατότητα να συνεχίσει να διαμένει για ένα έτος, χωρίς αντάλλαγμα, στο σπίτι που αποτελούσε την κύρια κατοικία του ζευγαριού.

Οι ρυθμίσεις αυτές στοχεύουν κυρίως στην αποφυγή αιφνίδιων και δραματικών αλλαγών στη ζωή του επιζώντος συντρόφου.

Η πιο ουσιαστική αλλαγή αφορά τις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχουν συγγενείς που να καλούνται στην κληρονομία. Μέχρι σήμερα, σε αυτές τις περιπτώσεις, η περιουσία περιερχόταν στο Δημόσιο.

Με το νέο καθεστώς, ο σύντροφος μπορεί να αναδειχθεί σε καθολικό κληρονόμο, αποκτώντας το σύνολο της περιουσίας. Η αλλαγή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς αναγνωρίζει εμπράκτως ότι η ουσιαστική οικογενειακή σχέση δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με τον γάμο ή τη συγγένεια.

Σε αντίθεση με τους συγγενείς και τον σύζυγο, ο σύντροφος σε ελεύθερη ένωση δεν καλείται αυτομάτως στην κληρονομία. Πρέπει να ενεργοποιήσει ο ίδιος το δικαίωμά του μέσω δικαστικής διαδικασίας.

Η αίτηση πρέπει να υποβληθεί εντός τεσσάρων μηνών από τη γνώση του θανάτου, ενώ η προθεσμία επεκτείνεται σε ένα έτος αν υπάρχει στοιχείο αλλοδαπής. Το δικαστήριο εξετάζει αν πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις, λειτουργώντας ως φίλτρο κατά πιθανών καταχρήσεων.

Στη διαδικασία παρίσταται και το Δημόσιο, το οποίο διατηρεί έννομο συμφέρον, ιδίως στις περιπτώσεις όπου θα μπορούσε να καταστεί κληρονόμος.

Το νομοσχέδιο, που βρίσκεται ακόμη σε δημόσια διαβούλευση, αναμένεται να υποστεί ενδεχομένως επιμέρους τροποποιήσεις. Ωστόσο, η βασική του φιλοσοφία παραμένει σαφής: η ανάγκη προσαρμογής του δικαίου στις σύγχρονες μορφές οικογένειας και συμβίωσης.

Η αναγνώριση –έστω υπό όρους– του συντρόφου χωρίς γάμο αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς μια πιο ρεαλιστική και κοινωνικά δίκαιη προσέγγιση της κληρονομικής διαδοχής, επιχειρώντας να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στον νόμο και την πραγματική ζωή.

Η ομάδα της ΒΟΧmind